ԿԱԹՈՂԻԿՈՍՈՒԹԻՒՆ ՀԱՅՈՑ ՄԵԾԻ ՏԱՆՆ ԿԻԼԻԿԻՈՅ
ՀՈԳԵՒՈՐ ԿԵԱՆՔԻ ՎԵՐԱՆՈՐՈԳՄԱՆ ՏԱՐԻ 2026
ՊԱՏԳԱՄ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. ԱՐԱՄ Ա ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ ՄԵԾԻ ՏԱՆՆ ԿԻԼԻԿԻՈՅ

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան
Թեմակալ Առաջնորդներին,
Հոգեւոր Դասին,
Ազգային Իշխանութիւններին եւ
մեր ժողովրդի զաւակներին

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Անթիլիասի Մայրավանքից քրիստոնէական ջերմ սիրով, Հայրապետական օրհնութեամբ եւ ազգային վառ ապրումներով ողջունում ենք մեր ժողովրդի սիրելի զաւակներին, եւ Աստծու Որդու ծնունդով բացւող Նոր Տարւայ սեմին ասում ենք՝ Քրիստոս ծնաւ եւ յայտնեցաւ. թող Նոր Տարին Աստծու Որդուն աշխարհ բերած երկնային ճշմարտութիւններով, բարիքներով ու շնորհներով լցւի մեր ազգի ու հայրենիքի կեանքը:

Սիրելի՛ ժողովուրդ հայոց,
Անցնող տարիների ընթացքին իւրաքանչիւր տարին Հայրապետական յատուկ Հռչակագրով նւիրեցինք մեր կեանքի հետ անմիջական աղերս ունեցող մի երեւոյթի, մի մտահոգութեան կամ մի դէպքի, թելադրելով մեր ժողովրդի զաւակներին ամբողջ տարւայ ընթացքին լուսարձակի տակ բերել այն՝ իրենց մտածումների, գործերի ու ընդհանրապէս կեանքում: Մեր թեմերի ու ժողովրդի զաւակների վկայութիւնը, ինչպէս նաեւ Մեր փորձառութիւնը ցոյց տւեցին, որ դրանք եղան մեր անհատական թէ հաւաքական կեանքը նոր հորիզոնների բացող, ինչպէս նաեւ նոր մտածելակերպեր ու գործելակերպեր առաջացնելու ձգտող իւրայատուկ քայլեր: Արդ, մեկնելով այս քաջալերական երեւոյթից, 2026 տարին որոշեցինք հռչակել՝

ՀՈԳԵՒՈՐ ԿԵԱՆՔԻ ՎԵՐԱՆՈՐՈԳՄԱՆ ՏԱՐԻ
Սա մի պարագայական որոշում չէ, այլ մի հրամայական անհրաժեշտութիւն՝ ի տես հայ կեանքում հոգեւոր կեանքի առանցքային կարեւորութեան նահանջին: Արդարեւ, մի մտահոգիչ երեւոյթ, որը կարող է մեզ հեռացնել մեր հոգեւոր արժէքներից ու աւանդութիւններից, մեր արմատներից ու ինքնութիւնից. այլ խօսքով՝ մեր կեանքի գոյութեան աղբիւրից, Աստծուց:
Պօղոս Առաքեալը, Հռոմայեցիներին ուղղած իր նամակում գրել է.– «Նրանք որ միա՛յն իրենց մարմնական պահանջքներով են ղեկավարւում, նրանց մտածելակերպը մարմնական է. մինչդեռ նրանք ովքեր Հոգիի թելադրած ձեւով են ապրում, նրանց մտածելակերպը հոգեւոր է»: Շարունակելով իր խօսքը, Առաքեալը հաստատում է՝ «Մարմնականը խորհելը՝ մահ է պատճառում, մինչ հոգեկանը խորհելը՝ կեանք եւ խաղաղութիւն: Մարմնականին կառչած միտքը Աստծու թշնամի է, որովհետեւ Աստծու օրէնքներին չի հնազանդւում, ո՛չ էլ կարող է հնազանդւել: Ահա թէ ինչու, նրանք ովքեր մարմնականին են հետեւում Աստծուն հաճելի չեն կարող լինել» (Հռ 8.5-8):
Առաքեալի համար հոգեւոր կեանքը նշանակում է հոգեւորը գերիվեր նկատել նիւթականից եւ մարդկային կեանքը իմաստաւորել Աստծու ներկայութեամբ ու այն լցնել երկնային արժէքներով: Չմոռանանք, որ քրիստոնէական հասկացողութեամբ մարդը ֆիզիկականից այնկողմ ու վեր, հոգեւոր գոյութիւն է՝ Աստծու պատկերով ու նմանութեամբ ստեղծւած:
Ներկայ ժամանակներում, համաշխարհայնացած, աշխարհայնացած եւ ճարտարագիտութեամբ տիրապետւած աշխարհում, ի տես պատերազմներով ու բռնութեամբ լեցուն ընկերութեան կեանքի, կենսոլորտային վտանգների, տնտեսական եւ այլ բազմազան տագնապների, դէպի հոգեւոր կեանք մի շարժում սկսել է ակներեւ դառնալ ամէ՛ն տեղ եւ բոլոր կրօններում: Ոմանք դէպի հոգեւոր հակումը նկատում են նիւթական աշխարհում մարդկանց ունեցած ձախողութեան արդիւնք: Ուրիշներն, այն մեկնաբանում են մի կողմից, որպէս ծայրայեղ ու արմատական կրօնական շարժումների արտայայտութիւն ու միւս կողմից՝ հետզհետէ աճող բռնարարքների եւ ահաբեկչական երեւոյթների հակազդեցութիւն: Կան նաեւ ոմանք, որոնք դէպի հոգեւոր շարժում հակումը մեկնաբանում են որպէս երկնային միջամտութիւն՝ երկինքից հեռացած եւ նիւթականով տիրապետւած աշխարհում: Ինչ մեկնաբանութիւն էլ տրւի, հոգեւոր կեանքի նկատմամբ հետզհետէ աճող մի ձգտում, մի հետաքրքրութիւն, հոգեւոր սնունդի մի կարօտ նկատառելի է՝ փառքով, հաճոյքով ու նիւթականով յղփացած ներկայ աշխարհում:
Դրական նկատւող այս երեւոյթի դիմաց նաեւ տեսնում ենք հոգեւոր կեանքի շահագործում: Հեռուստացոյցերի վրայ երբեմն ականատես ենք լինում այնպիսի տեսարանների եւ ընկերային ցանցերի միջոցով յաճախ ենք լսում այնպիսի երեւոյթների մասին - օրինակ հիւանդութիւնների բուժում ու տարօրինակ գուշակութիւններ - որոնք մեծ մասամբ կեղծ են ու փաստօրէն հետապնդում են շահադիտական նպատակներ: Հոգեւոր արժէքները երբեմն շահագործւում են բռնարարքներ կազմակերպելու եւ ատելութիւն սերմանելու նպատակով: Միւս կողմից, ականատես ու ականջալուր ենք լինում հոգեւոր կեանքի նկատմամբ արհամարհական մօտեցումների, այն նկատելով անիմաստ ու ժամանակավրէպ: Յիշեալ բացասական ու հակասական երեւոյթներն ու մօտեցումները մեզ մղում են ճիշտ տեղեկութիւն, յստակ տեսակէտ եւ ուղղութիւն ունենալու հոգեւոր կեանքի իմաստի, նպատակի ու մանաւանդ նրա կարեւորութեան մասին:

ՀՈԳԵՒՈՐ ԿԵԱՆՔԸ ԿՐՕՆՆԵՐԻ ՄՕՏ
Հոգեւոր կեանքը աշխարհի բոլոր կրօնների կենցաղակերպի, մտածելակերպի ու գործելակերպի էական մասն է կազմում: Այս ծիրում հասարակաց երեւոյթների կողքին, կրօնների մօտ կան նաեւ տարբեր մօտեցումներ: Միաստւածեան երեք կրօնների՝ հրէութեան, քրիստոնէութեան ու իսլամութեան մօտ նմանութիւնները տիրական են, բայց նաեւ շեշտաւորման ու արտայայտութեան տարբերութիւններ գոյութիւն ունեն: Հրէութեան մօտ հոգեւոր կեանքը արտայայտւում է Թորայի նկատմամբ հաւատարմութեան ու աւանդութիւնների տառացի պահպանման մէջ, իսկ Իսլամութեան մօտ Ղուրանի եւ Հատիս Նապաւիի ուսուցումների անթերի գործադրութեան մէջ: Արեւելեան կրօններ՝ Բուդիզմը, Հինտուիզմը, Ջինիզմն ու Սիխիզմը, հետեւելով իրենց հիմնադիրների կեանքին ու մտածողութեան, շեշտում են բարոյական սկզբունքների կիրառումը եւ միստիկ աւանդութիւններով – խոկում, եոկա, խիստ ծոմապահութիւն, ինքնազրկում, եւայլն – յատկանշւող վանական դրութիւնը: Ափրիկեան կրօններ հոգեւոր կեանքը արտայայտում են երգի, պարի կամ մշակոյթի այլ ճիւղերի միջոցով:
Աշխարհի կրօնների շարքում քրիստոնէութիւնը իր ողջ պատմութեան ընթացքին իրեն յատուկ ուսուցումների, սրբազան արժէքների ու բարոյական սկզբունքների շարքին նաեւ ներառել է այլ կրօններից հոգեւոր կեանքի հետ աղերս ունեցող որոշ կերպեր ու աւանդութիւններ, նրանց տալով քրիստոնէական իմաստ, ինքնութիւն ու նկարագիր: Մի երեւոյթ, որ այնքան տիրական է մեր ժողովուրդի պատմութեան մէջ, մասնաւորաբար հեթանոսութիւնից քրիստոնէութիւն դարձի ժամանակաշրջանում:

Ի՞ՆՉ Է ԱՍՈՒՄ ԱՍՏՒԱԾԱՇՈՒՆՉԸ ՀՈԳԵՒՈՐ ԿԵԱՆՔԻ ՄԱՍԻՆ
Աստւածաշունչը պարունակում է Աստծու յայտնութիւնը՝ գրի առնւած Սուրբ Հոգով ներշնչւած անձերի միջոցով: Հետեւաբար, Աստւածաշունչը աստւածային ճշմարտութիւնների, սկզբունքների, արժէքների, պատւիրանների եւ ուսուցումների ամբողջութիւնն է: Հին Կտակարանը շեշտում է մարդու մեղանչումը եւ մարգարէների թելադրութիւնը ու յիշեցումը՝ վերադառնալու Աստծուն, մարդու մէջ վերականգնելու Աստծու անկեալ պատկերը ու նմանութիւնը: Նոր Կտակարանը Աստծու Որդու մարդեղութեամբ ու առաքելութեամբ իրագործւած կոչն է մարդուն՝ ապրելու Քրիստոսով տրւած «լեցուն կեանքը» (Յհ 10.10), հետեւելու երկնային արժէքների եւ ընթանալու փրկութեան ճանապարհից: Արդ, Աստւածաշնչի համաձայն, հոգեւոր կեանքը մարդու վերադարձն է իր երկնաւոր հօր՝ Աստծուն, նա Աստծու ներկայութիւնն է մարդու կեանքում, ինչպէս նաեւ Քրիստոսին հետեւել է նշանակում՝ երկնային ճշմարտութիւնների ու արժէքների կենսագործմամբ:
Հոգեւոր կեանքը տարբեր կերպերով ու աւանդութիւններով է արտայայտւում եկեղեցիների կեանքում: Քրիստոնէութեան եզակի երեւոյթներից մէկը հաւատքի ու մշակոյթի միախառնումն է. այլ խօսքով՝ հաւատքը ինք իրեն արտայայտում է տւեալ մշակոյթի միջոցով եւ մշակոյթը քրիստոնէական նկարագիր է ստանում հաւատքի ազդու ներկայութեամբ: Այս իրողութիւնը ո՛չ միայն մեր եկեղեցու, այլ բոլոր եկեղեցիներին առնչւած յատկանշական երեւոյթն է: Ահա թէ ինչու, նկատի ունենալով ազգերի մշակոյթների տարբերութիւնը, հոգեւոր կեանքը տարբեր արտայայտութիւն ու շեշտաւորում է ունեցել քրիստոնէական աշխարհում: Հին դարերից սկսեալ Աստւածաշնչական ուսուցումների ու մշակոյթի կողքին նաեւ խորհրդապաշտութիւնը, դիցաբանութիւնը եւ բնազանցութիւնը իրենց որոշակի ազդեցութիւնն են ունեցել ընդհանրապէս քրիստոնէական կեանքի ու մտածողութեան վրայ, ինչպէս նաեւ հոգեւոր կեանքի զանազան երեսների ու յատկապէս վանականութեան վրայ:
Ուղղափառ եկեղեցիներում ընդհանրապէս շեշտը դրւել է ծիսական ու վանական կեանքի վրայ: Կաթոլիկ եկեղեցում վանական կեանքին առընթեր՝ աստւածաբանական մտածողութեան վրայ: Բողոքական եկեղեցիներում Աստւածաշունչը կենտրոնական ներկայութիւն է եղել, որպէս հոգեւոր կեանքի աղբիւր: Ափրիկեան եկեղեցիներ, ինչպէս մատնանշեցինք, շեշտում են արւեստների ու յատկապէս երաժշտութեան ու պարի կարեւորութիւնը, որպէս հոգեւոր ապրումների հարազատ արտայայտութիւն: Ասիական եկեղեցիները, որպէս փոքրամասնութիւն շրջապատւած լինելով այլ կրօններով, կրել են դրանց մտածելակերպի ու կենցաղակերպի զօրեղ ազդեցութիւնը: Իսկ Ամերիկայի ափրիկեան ծագում ունեցող Աւետարանական եկեղեցիները առաւելաբար ցուցական երեւոյթների կարեւորութիւն են տալիս, ազդւելով ափրիկեան մշակութային աւանդութիւններից: Հետեւաբար, հոգեւոր կեանքը այսօր տարբեր կերպերով ու շեշտաւորումներով է ներկայանում մեզ քրիստոնէական աշխարհում: Բնականաբար, այս բոլորի հիմքը ու հէնքը երկնային արժէքների հաւատարմութեամբ՝ Աստծու ներկայութիւնը ապրելն է երկրաւոր կեանքում:
Այս ծիրում, Արեւմտեան քրիստոնէական աշխարհում երկու երեւոյթներ են մնում մտահոգիչ եւ ո՛չ ընդունելի.– Առաջին, քրիստոնէութեան աւանդական արժէքներից ու աստւածաբանական ուսուցումներից հետզհետէ հեռացումը եւ արեւելեան կրօնների աւանդութիւնների ու կերպերի որդեգրումը: Երկրորդ, «հաւատալը», որպէս անհատական ապրում, եւ մկրտութեամբ եկեղեցուն «պատկանելը» իրարից անջատելը՝ առաջնահերթութիւն տալով առաջինին եւ փաստօրէն անտեսելով երկրորդը: Յիշեալ զարգացումների նկատմամբ եկեղեցիները խիստ վերաբերում են ցոյց տւել:

ՀՈԳԵՒՈՐ ԿԵԱՆՔԸ ՀԱՅ ԵԿԵՂԵՑՈՒՄ
Հպանցիկ մի ակնարկ հայ եկեղեցու պատմութեանը պարզում է հետեւեալ պատկերը.–
Ծէսի միջոցով է առաւելաբար արտայայտւել հոգեւոր կեանքը հայ եկեղեցում: Հին դարերից սկսեալ ծէսը կենտրոնական ներկայութիւն է եղել հայ եկեղեցու աստւածաբանական մտածողութեան զարգացման, դաւանաբանական տեսակէտների բանաձեւման, ինչպէս նաեւ հոգեւոր ու բարոյական արժէքների կազմաւորման գործում: Մի երեւոյթ, որը ընդհանրական կարող ենք համարել յատկապէս ուղղափառ եկեղեցիներում: Արդարեւ, ժամերգութիւնների, խորհրդակատարութիւնների, սրբոց տօնակատարութիւնների եւ եկեղեցական աւանդութիւնների աղբիւր է հանդիսացել ծիսական կեանքը՝ բնականաբար առանցք ունենալով սուրբ եւ անմահ պատարագը:
Վանական կեանքը եւս անմիջականօրէն ծէսին առնչւած լինելով, եղել է հոգեւոր կեանքի կարեւոր շրջագիծը: Հեռու առօրեայ կեանքից, եւ եկեղեցու ծէսի ամբողջական ու հարազատ կատարումով, ինչպէս նաեւ խստակրօն կենցաղակերպով յատկանշւող վանական կեանքը դարձել է հայ եկեղեցու, ինչպէս ուղղափառ եւ կաթողիկէ եկեղեցիներում, հոգեւոր կեանքի ամենացայտուն ու համապարփակ արտայայտիչը: Այսօր, դժբախտաբար, մեր եկեղեցու կեանքում պայմանների պարտադրանքով վանական կեանքը փաստօրէն նահանջել է: Վանական կեանքի, վերականգնումը հարկ է որ կարեւոր տեղ գրաւի հայ եկեղեցու բարեկարգութեան օրակարգում:
Մշակոյթը դարձել է մեր բարոյական, ծիսական, աստւածաբանական, դաւանական եւ ընդհանրապէս հոգեւոր արժէքների զարգացման ու արտայայտման էական միջոց: Հոգեւոր կեանքը չի կարող իր բոլոր տարածքներով անջատւել հայ մշակոյթից, եւ՝ փոխադարձաբար:
Ինչպէս բոլոր եկեղեցիների պարագային, նաեւ հայ եկեղեցում պատմութեան ընթացքին հոգեւոր կեանքը ենթակայ է եղել միջավայրի ազդեցութիւնների: Մերձաւոր Արեւելքում մեր եկեղեցին, մնայուն կապեր ունենալով ասորական, յունական եւ լատինական հոգեւոր արժէքների ու աւանդութիւնների հետ, որոշ տարրեր է վերցրել դրանցից, եւ հայացրել ու միախառնել իր աւանդութիւններին: Արեւմուտքում եւս մեր եկեղեցու հոգեւոր կեանքը միշտ ենթակայ է եղել իր շրջապատի ազդեցութիւնների: Սակայն, հակառակ այն իրողութեան, որ հայ եկեղեցու հոգեւոր կեանքի ինքնարտայայտութեան կերպերը եւ շեշտաւորումները ժամանակի ընթացքին որոշ փոփոխութիւն են կրել, մեր հոգեւոր կեանքը կարողացել է պահել իր իւրայատուկ ինքնութիւնը՝ Աստւածաշունչը, մեր հայրապետների հոգեւոր գրականութիւնը, մեր սուրբերի վարքը եւ դարերի փորձառութիւնը ունենալով ներշնչման աղբիւր եւ ուղեցոյց:

ՀՈԳԵՒՈՐ ԿԵԱՆՔԸ ԱՅՍՕՐ
Այսօր, պայմանների բերումով մեր ժողովուրդի մօտ հոգեւոր կեանքը չի ներկայացնում նոյն կենսունակ վիճակը ու հարազատ պատկերը՝ յարաբերաբար անցեալի: Այս ուղղութեամբ անհրաժեշտ է հետեւեալ մատնանշումները կատարել.–
Առաջին, մեր եկեղեցին դարձել է առաւելաբար ծիսակենտրոն: Բնականաբար, ուղղափառ եկեղեցիների նման հայ եկեղեցին եւս շարունակում է առաջնահերթ կարեւորութիւն տալ ծիսական կեանքին՝ նկատի ունենալով դրա առանցքային դերը հոգեւոր կեանքի զարգացման գործում: Հետեւաբար, մեկնելով այս իրողութիւնից, հրամայական եւ անյետաձգելի ենք համարում ծիսական կեանքի բարեփոխումը՝ ներկայ պայմանների ու պահանջների պատշաճեցումով, աւանդութիւնների ու տօնախմբութիւնների ճոխացմամբ եւ ժողովուրդի գործօն մասնակցութեամբ:
Երկրորդ, դարձեալ պայմանների բերումով, պատմութեան ընթացքին հայ եկեղեցու կեանքի, առաքելութեան եւ ծառայութեան մէջ ազգայինը դարձել է տիրական՝ ի հեճուկս հոգեւորին: Մասնաւորաբար ցեղասպանութիւնից յետոյ սփիւռքահայ կեանքում, հայապահպանման մտահոգութիւնից մղւած, եկեղեցին առաւելաբար շեշտել է իր ազգային դերակատարութիւնը: Առանց անտեսելու ազգային արժէքների կարեւորութիւնը, անհրաժեշտ է որ եկեղեցին յատուկ նախաձեռնութիւնների դիմելով շեշտի հոգեւոր արժէքների կենսական կարեւորութիւնը հայ կեանքում՝ որպէս աղբիւրը մեր բարոյական, մշակութային, կրթական ու ազգային արժէքների:
Երրորդ, իրապաշտ մօտեցումը այսօր ցոյց է տալիս, որ մեր կրօնական շրջանակներում հոգեւոր կեանքը սկսել է ընդհանրապէս լինել ձեւական ու ցուցական եւ հայ իրականութեան մէջ լուսանցքային: Ճի՛շտ է, յատկապէս տօնական օրերին մեր եկեղեցիները լեցուն են հաւատացեալներով: Ճի՛շտ է, մեր գաղութներում գործում են հոգեւոր եղբայրակցութիւններ: Նաեւ ճի՛շտ է, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը ու իր թեմերը յատուկ կարեւորութիւն են ընծայում հոգեւոր կեանքի աճման՝ սուրբ գրոց սերտողութիւնների, հոգեւոր լսարանների, սրբոց տօնախմբութիւնների, քրիստոնէական դաստիարակութեան կազմակերպումով ու ծաւալումով, ինչպէս նաեւ ծիսական կեանքին մեր հաւատացեալների հետզհետէ աճող մասնակցութեամբ: Սակայն, հոգեւոր արժէքների ներթափանցումը մեր անհատական, ընտանեկան ու հաւաքական կեանքում դեռեւս կարօտ է աւելի ազդու ու ներգործող նախաձեռնութիւնների ու հետեւողական աշխատանքների: Ինչպէ՞ս...:
Այս հարցադրումին անդրադառնալուց առաջ, անհրաժեշտ ենք համարում նախ ընդհանուր մի ակնարկ նետել հոգեւոր կեանքի յատկանշական երեսներին:

Ի՞ՆՉ Է ՀՈԳԵՒՈՐ ԿԵԱՆՔԸ
Հոգեւոր կեանքի ճշգրիտ հասկացողութեան համար հրամայական է նկատի ունենալ հետեւեալ կէտերը.–
– Հոգեւոր կեանքը այնպիսի կեանքի որակ է, որու առանցքը Քրիստոս ինքն է՝ իր ուսուցումները, հրաշքներից եկող պատգամները, իր խաչն ու յարութիւնը: Այլ խօսքով, Աստծու Որդու մարդեղութեան խորհուրդն ու փրկագործական նպատակը՝ շաղախւած մարդու կեանքի, մտածումի ու գործի հետ: Պօղոս Առաքեալը հաստատում է՝ «Ես չէ որ ապրում եմ, այլ՝ Քրիստոսն է, որ ապրում է իմ մէջ: Այս կեանքը, որ այժմ ապրում եմ մարմնով, ապրում եմ հաւատալով Աստծու Որդուն, որն ինձ սիրեց եւ իր կեանքը զոհեց ինձ համար»: (Գղ 2.20): Ահա հոգեւոր կեանքի հիմքը:
– Հոգեւոր կեանքը Սուրբ Հոգով ներշնչւած կեանքի ընթացքն է, մարդու կեանքին իմաստ ու արժէք տւող հաւատքի մնայուն մի փնտռտուք: «Փորձէ՛ք դուք ձեզ, Քրիստոսի ներկայութիւնը զգու՞մ էք ձեր ներսիդին, թէ պարզապէս իր անունը էք կրում» (Բ.Կր 13.5)՝ հարց է տալիս Առաքեալը:
– Հոգեւոր կեանքը Աստծու շնորհքով փրկութեան հրաւիրւած լինելու կեանք է, եւ փրկութեան ճանապարհից հաւատքով ու հաւատարմութեամբ քալելու յանձնառութիւն է՝ միշտ զգոյշ լինելով չհեռանալու փրկութեան ճանապարհից՝ ինչպէս յիշեցնում է Առաքեալը (Եբր 2.1):
– Հոգեւոր կեանքը ինքնակենտրոն կեանք չէ՝ հեռու աշխարհի իրականութիւններից: Այն աշխարհի ժխորում երկնային արժէքներով ապրւած հաւատքի, սիրոյ ու զոհողութեան կեանք է. «Աշխարհում ապրելով հանդերձ՝ ինք իրեն անարատ պահելն է»՝ ասում է Առաքեալը (Յկ 1.27):
– Հոգեւոր կեանքը ինքնանպատակ կեանք չէ. քրիստոնեան իր կեանքը չի ապրում միայն իր անձի համար, այլ գերազանցօրէն՝ երկրի վրայ երկնային ճշմարտութիւնների կենսագործման, Աստծու փառքի ու թագաւորութեան համար:
– Հոգեւոր կեանքը էապէս աղօթքի կեանք է: Աստւած-մարդ յարաբերութիւնը հիմքն է կազմում հոգեւոր կեանքի: Քրիստոս աղօթքի առանցքային կարեւորութիւնը շեշտեց եւ նոյնիսկ իր աշակերտներին սորվեցրեց ինչպէս աղօթել (Մտ 6.5-14, Ղկ 11.1-13):
– Հոգեւոր կեանքը հաւատքով թրծւած ու յոյսով զօրացած կեանք է: Արդարեւ, իր երկրաւոր կեանքը Քրիստոսի նկատմամբ իր ունեցած հաւատքով ու յոյսով հզօրացրած Պօղոս Առաքեալը վկայում է՝ «Ամէն տեսակ նեղութիւն ունենք, բայց չենք ընկճւել. տագնապի ենք մատնւել, բայց չենք յուսահատւել. հալածանքներ անպակաս են, բայց չենք լքւել. յաճախ խոշտանգւած՝ բայց չենք խորտակւել» (Բ.Կր 4.89): Մի այլ նամակում նա ասում է՝ «Նեղութիւնները մեզ համբերութիւն են տալիս, համբերութիւնը` տոկունութիւն, իսկ տոկունութիւնը՝ յոյս» (Հռ 5.34):
– Հոգեւոր կեանքը Սուրբ Հոգու զօրութեամբ զինւած պայքարի կեանք է. պայքար՝ աշխարհի ապականութիւնների ու մեղքերի, չարիքների ու չարերի դէմ: Պայքար չարի դէմ՝ չարին բարիով յաղթելու հաւատքով ու կամքով կռանւած (Հռ 12.21): Առաքեալը յիշեցնում է. «Աշխարհի հետ բարեկամութիւն անել՝ Աստծուն թշնամութիւն անել է նշանակում» (Յկ 4.4):
– Հոգեւոր կեանքը Քրիստոսի օրինակով ուրիշին օգտակար լինելն է, աղքատին, կարօտեալին, հիւանդին ծառայելն է՝ անհուն սիրով ու նւիրումով: «Հօր Աստծու համար անկեղծ եւ իսկական բարեպաշտութիւնը՝ կարօտութեան մէջ գտնւող որբերին եւ այրիներին այցելու եւ օգնական լինելն է», ասում է Առաքեալը (Յկ 1.27):
– Հոգեւոր կեանքը ո՛չ միայն երկնային ճշմարտութիւններով ապրւած կեանք է. այլ՝ դրանք իր կեանքի օրինակով վկայող, արտայայտող ու տարածող առաքելութիւն է: Արդարեւ, իր կեանքը առաքելութեան վերածած Պօղոս Առաքեալի վկայութեամբ՝ «Աստծու պատգամները հռչակողը՝ ամբողջ եկեղեցուն շինութիւն է բերում» (Ա.Կր 14.4):
– Հոգեւոր կեանքը անմնացորդ սիրոյ բաշխում է այնտեղ՝ որտեղ սէրը բացակայ է, այնտեղ՝ որտեղ ատելութիւն ու չարիք են սերմանւել: Հոգեւոր կեանքը մեզ ատողին ու հալածողին սիրելն է: Լսենք Առաքեալի պատւէրը.– «Իրար հանդէպ հանդուրժող եղէք, եւ ներեցէք իրար... ինչպէս Աստւած Քրիստոսի միջոցով ներեց ձեզի, այնպէս էլ դուք իրար ներեցէք» (Կղ 3.13):
– Հոգեւոր կեանքը հեռու մնալն է հաճոյքով, փառքով եւ նիւթական առաւելութիւններով յղփացած կեանքից ու Քրիստոսի ետեւից քալելն է՝ սիրոյ, խոնարհութեան ու ծառայութեան խորհրդանիշ խաչը մեր ուսին, ինչպէս Քրիստոս թելադրեց (Մտ 16.24):
– Հոգեւոր կեանքը դաւանական տեսակէտերից ու աստւածաբանական ուսուցումներից հեռու, երբեմն նոյնիսկ դրանք անտեսող մօտեցումներով յատկանշւող կեանքի ընթացք չէ. այլ՝ եկեղեցու ինքնութեան ու համայնական կեանքի նկատմամբ հաւատարմութեամբ ընդելուզւած կեանք:
– Հոգեւոր կեանքը եկեղեցուց անջատւած անձնակենտրոն կեանք չէ. հոգեւոր ու բարոյական արժէքները եկեղեցուց դուրս ապրելու իւրայատուկ մի ձեւ չէ. այլ՝ եկեղեցու համայնական կեանքի շրջագծում, հոգեւոր արժէքների շեշտաւորմամբ ապրւած կեանք:
– Հոգեւոր կեանքը Սուրբ Հոգու ներգործող ներկայութեամբ շաղախւած համբերութեան ու խոնարհութեան կեանք է: Իր կեանքի օրինակով Պօղոս Առաքեալը պատւիրում է համբերութեամբ ու խոնարհութեամբ յանձն առնել նեղութիւնը, վիշտը ու չարչարանքը (Բ.Կր 6.46), եւ ապա աւելացնում է՝ «Մի այլայլւէք՝ ոչ փառքից եւ ո՛չ անարգանքից, ո՛չ գովասանքից եւ ո՛չ մեղադրանքից» (Բ.Կր 6.8):
– Հոգեւոր կեանք ապրել չի նշանակում աշխարհից հեռանալ, այլ՝ հոգեւորը նկատելով գերիվեր քան նիւթականը, պայքարել է նոր ժամանակների կռապաշտութեան ու հեթանոսութեան չաստւածների դէմ, որոնք տեսանելի ու անտեսանելի կերպերով մեզ են շրջապատում:
– Հոգեւոր կեանքը, հաւատացեալի եւ հոգեւորի միջեւ տարբերութիւն տեսնող կեանք չէ, առաջինը նկատելով՝ եկեղեցու դաւանանքին ու աւանդութիւններին հետեւող, երկրորդը՝ իր հոգեւոր կեանքը ի՛նք ստեղծող: Նման անջատում ճի՛շտ չէ: Միւս կողմից, եկեղեցուն պատկանելը բնական ընթացքով հոգեւոր չի դարձնում ենթական: Հոգեւոր կեանքը, ինչպէս ասացինք՝ եկեղեցու հաւաքական կեանքում հոգեւոր արժէքների շեշտաւորումով ապրւած կեանք է:
Արդ, որքա՜ն դժւար է հոգեւոր կեանք ապրելը, չարով ու մեղքով լեցուն աշխարհում: Սակայն, մկրտութեամբ Քրիստոսին հետեւելու ուխտը կատարած քրիստոնեան կեանքի բոլոր պայմաններում կոչւած է Քրիստոսը ապրել: Այսպէ՛ս պէտք է լինի քրիստոնեայ մարդու կեանքը:
Հարկ է զգոյշ լինել հոգեւոր կեանքի սխալ ըմբռնումներից ու արտայայտութիւններից: Հաւատքի ու բանականութեան, ինչպէս նաեւ եկեղեցու ծէսի ու աւանդութիւնների ներդաշնակ յարաբերութիւնը հարկ է յատուկ կարեւորութեամբ նկատի ունենալ հոգեւոր կեանքում, այլապէս այն կարող է հեռացնել ենթական Աստւածաշնչի ու դաւանանքի ուղղափառ հասկացողութիւնից, եւ առաջնորդել ո՛չ-քրիստոնէական տարածքներ: Հարկ է նաեւ հեռու մնալ հոգեւոր կեանքի չափազանցւած ցուցական արտայայտութիւններից՝ մոռանալով էականը եւ սոսկ արտաքին ձեւը նկատելով կարեւոր: Միշտ յիշենք Փարիսեցիի եւ Մաքսաւորի առակը (Ղկ 18.914):

ՀԱՅՐԱԿԱՆ ԹԵԼԱԴՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ
Ընդհանուր ակնարկով պարզելուց յետոյ հոգեւոր կեանքի յատկանշական երեսները, այժմ դարձեալ ամփոփ գծերով ուզում ենք կատարել հետեւեալ հայրական թելադրութիւնները, թէ ինչպէս կարելի է հոգեւոր կեանք ապրել, հոգեւոր կեանքում աճել՝ մեր կեանքը հոգեւոր արժէքներով հարստացնելով ու իմաստաւորելով.–
1) Առաջին հերթին, Աստւածաշունչը անանջատելի մասը պէտք է կազմի մեր կեանքի: Աստւածաշունչը սովորական գիրք չէ, ինչպէս ասացինք: Քրիստոնէական կեանքի ճշմարտութիւնները, սկզբունքները եւ արժէքները յստակօրէն ներկայացւել են այնտեղ: Հետեւաբար, Աստւածաշնչի ծանօթութիւնը էական է. դրա առօրեայ ընթերցումը պէտք է դառնայ մեր կեանքի բնական մասը: Սակայն, ընթերցումից ու ծանօթութիւնից այնկողմ՝ հրամայական է ապրել Աստւածաշնչի պատգամը, այն դարձնելով ուղեցոյցը մեր մտածումների, գործերի ու ապրելակերպի:
2) Աստւածաշնչին առընթեր, հոգեւոր գրականութեան ընթերցումը եւ Աստւածաշնչին առնչւած մեկնաբանութիւններին իրազեկ դառնալը համարում ենք անհրաժեշտ, պայմանով որ նրանք պարագայական հրատարակութիւններ չլինեն, այլ պատրաստւած լինեն գիտակ հեղինակների կողմից եւ ունենան եկեղեցու հեղինակութեան համաձայնութիւնը:
3) Թեմերի միջոցով հոգեւոր նիւթերի շուրջ դասախօսութիւնների ու սեմինարների կազմակերպումը եւ մեր ժողովուրդի զաւակների հետեւողական մասնակցութիւնը կարեւոր են, որպէսզի հոգեւոր արժէքների ծանօթութիւնը դառնայ աւելի ամբողջական ու վաւերական:
4) Սուրբ եւ անմահ պատարագի եւ ընդհանրապէս եկեղեցական արարողութիւնների ու խորհուրդների իմաստի ու նպատակի պարզաբանումը ու ժողովուրդին փոխանցումը դարձեալ հրամայական է, որպէսզի հաւատացեալները կարողանան մօտիկից հաղորդ դառնալ մեր ծիսական կեանքում արտայայտւած ճշմարտութիւններին, ուսուցումներին, սկզբունքներին եւ արժէքներին:
5) Եկեղեցու սուրբերի տօնախմբութիւնը եւ աւանդութիւնների վերակենսաւորումը, եւ այդ ծիրում ծոմապահութեան վերաշեշտումը ազդու միջոցներ են մեր հաւատացեալների համար՝ հոգեւոր արժէքներով սնուցանելու իրենց կեանքը:
6) Նիկիական հանգանակի – որտեղ պարզւել են եկեղեցու դաւանանքի հիմնական սկզբունքները – ճշգրիտ ծանօթացումը, ինչպէս նաեւ Զղջման – որտեղ նկարագրւել են մարդկային մեղքերը եւ նրանցից Քրիստոնեայ մարդու հրաժարումը – յաճախակի ընթերցումը առ ի յիշեցում, համարում ենք էական:
7) Թելադրելի է, որ մեր հաւատացեալները ժողովրդին մատչելի ժամագրքերի – որտեղ կարող է գտնել մեր Սուրբ Աթոռի միջոցով Աւագ Շաբաթւայ, ժամերգութիւնների ու խորհուրդների բարեփոխւած եւ աշխարհաբարի թարգմանւած բնագրերը – միջոցով մօտիկից հետեւեն եկեղեցու արարողութիւններին:
8) Ծխային եկեղեցիների միջոցով կատարւող մարդասիրական ու հովւական ծառայութիւնների վերակազմակերպումը եւ եկեղեցի–ժողովուրդ յարաբերութեան սերտացումը ու ծաւալումը՝ կենսական գործօններ են հայ կեանքում հոգեւոր արժէքների առաւել արմատացման:
9) Մեր եկեղեցու հովանու ներքոյ գործող հոգեւոր եղբայրակցութիւնների գործունէութեան քաջալերանքը, եւ անհրաժեշտութեան պարագային նման շարժումներ ստեղծելը համարում ենք կարեւոր:
10) Սուրբ եւ անմահ պատարագի իմաստը ու նպատակը հաղորդութիւնն է Քրիստոսի մարմնի ու արեան: Մեծապէս գնահատելի է ամէն Կիրակի հաւատացեալների հաղորդութիւն առնելու հետզհետէ աճող երեւոյթը: Հարկ է որ շարունակւի մեր հոգեւոր կեանքը սնուցանող այս ընթացքը:
11) Բարեսիրական աշխատանքների եւ ընկերային ծառայութեան լծւած կենտրոնների, ինչպէս նաեւ կարիքաւորներին մատուցւած օժանդակութիւնը հոգեւոր կեանքի հարազատ արտայայտութիւններից մէկն է:
12) Մեծապէս թելադրելի է, որ մեր ծխային եկեղեցիները բաց մնան հաւատացեալների առջեւ, որպէսզի նրանք կարողանան որեւէ ժամանակ այցելել Աստծու տունը եւ առանձնական աղօթքի միջոցով ապրել Աստծու ներկայութիւնը իրենց կեանքում:
Դեռեւս կարելի է մատնանշել այլ երեւոյթներ ու քայլեր, որոնք կարող են աւելի ամրապնդել հոգեւոր կեանքի վերանորոգումը:

Սիրելի՛ հայորդիներ, ապրենք մեր հոգեւոր կեանքը մեր նախասիրած միջոցների շեշտաւորումով, սակայն առանց հեռու մնալով մեր եկեղեցուց, աստւածաշնչի ուսուցումներից, մեր եկեղեցու դաւանանքից, ուսուցումներից, աւանդութիւններից եւ առաքելութիւնից: Ապրենք մեր հոգեւոր կեանքը հեռու մնալով ցուցական երեւոյթներից եւ որպէս սիրոյ գերագոյն արտայայտութիւն ծառայելով ու օգնութեան ձեռք երկարելով մեր ազգի ու հայրենիքի կարիքներին:

Մեր սպասումն է, որ մեր թեմերի Առաջնորդ Սրբազանների, Կրօնական Ժողովների ու հոգեւորականների ծրագրւած ու հետեւողական աշխատանքով, մեր ժողովրդի մօտ հոգեւոր կեանքը աւելի աճի ու ծաղկի՝ ի խնդիր մեր եկեղեցու առաւել պայծառութեան ու Աստծու թագաւորութեան հաստատման:

Հայրապետական օրհնութեամբ եւ հայրական սիրով,

Աղօթարար՝

ԱՐԱՄ Ա. ԿԱԹՈՂԻԿՈՍ
ՄԵԾԻ ՏԱՆՆ ԿԻԼԻԿԻՈՅ

1 Յունւար, 2026
Անթիլիաս, Լիբանան

(Արեւելահայերէնի վերածւած)