Հայ Եկեղեցին՝ Ազգապահպան Առաքելութեան Կենտրոնում

«Հայոց պատմութիւնը չի կարելի բաժանել միայն քաղաքական կամ միայն կրօնական էջերի. այն մի ամբողջութիւն է, նման ովկիանոսի, ուր ամէն ինչ իրար հետ խառնւած է»։ Նոյն այս տրամաբանութեամբ առաջնորդւելով Տ. Աբրահամ աբեղայ Ճուլֆայեանը Հ. Մ. «Սիփան» միութեան կենտրոնատեղիում խօսեց Հայ Եկեղեցու պատմա-քաղաքական դերի մասին՝ սկսած Հայաստանում վաղ քրիստոնէական շրջանից մինչեւ 20-րդ դարասկզբում հայ ժղովրդի գոյութիւնը վտանգած արհաւիրքները:

Տ. Աբրահամ աբեղայ Ճուլֆայեանը իր բանախօսութեան ընթացքում անդրադարձաւ հայ ժողովրդի գոյատեւման գործում Հայ Եկեղեցու առաքելութեանը՝ շեշտելով հաւատամքի եւ մշակոյթի պահպանման դերը որպէս ազգային քաղաքականութեան հիմնասիւներ։ Նա մասնաւորապէս կանգ առաւ գրերի գիւտի գործընթացում Եկեղեցու ունեցած նշանակութեան վրայ, ընդգծեց հայ ժողովրդի միաւորումը հայրենիքի եւ ինքնութեան առանցքի շուրջ, ինչպէս նաեւ հայոց թագաւորների հետ Եկեղեցու պատմական փոխյարաբերութիւնները՝ երբեմն հակադրութեան, երբեմն՝ միաւորման դրսեւորումներով։

Անդրադառնալով մեր օրերի իրադարձութիւններին՝ Տ. Աբրահամ աբեղայ Ճուլֆայեանը նշեց, որ Հայ Եկեղեցին լիովին գիտակցում է ժամանակի թելադրանքով պայմանաւորւած հասարակութեան պահանջները եւ իր առաքելութեան շրջանակում ձգտում է այդ մարտահրաւէրներին համարժէք լուծումներ գտնել։

Ստորեւ՝ համառօտ, ներկայացնում ենք բանախօսութեան ընթացքում շօշափւած հիմնական թեմաները։

Հայ ազգի լուսաւորումը սկսւեց Սուրբ Թադէոս եւ Բարդուղիմէոս Առաքեալների ջանքերով, եւ այդ պահից հայ ժողովուրդը ոչ միայն քրիստոնեայ դարձաւ, այլ կազմաւորեց ազգային եկեղեցի։ Սա պարզ կրօնական իրողութիւն չէր, այլ ազգային ինքնութեան հիմք։

Հայ Եկեղեցու տիրապետութիւնը ամրապնդւեց նաեւ կազմակերպչական սկզբունքներով. ձեռնադրումը պէտք է կատարւէր մի ուրիշ եպիսկոպոսի ձեռամբ, ինչն ապահովում էր եկեղեցական ժառանգական եւ կանոնական շարունակականութիւն։ Ներսես Պարթեւը, լինելով Գրիգոր Լուսաւորչի սերնդից, խորհրդանշում էր այդ շարունակութիւնը. սերնդից ընտրելը միայն (ժամանակին համապատասխան) ազնւատոհմ լինելու պահանջի դրսեւորման արդիւնք չէր, այլեւ Լուսաւորչի անունը վառ պահելու փորձ էր նաեւ։

Քաղաքականութեան հենարանը միշտ եղել է մշակոյթը։ Եւ երբ այսօր ազգային մշակոյթը փորձ է արւում փոխարինել համաշխարհային կոչւածով, դա պատահական չէ. նման փոփոխութիւնները յաճախ քաղաքական ենթաշերտ ունեն։

Վռամշապուհ արքայի օրօք (4-5-րդ դարերի սահմանագիծ, մօտ 389-414 թթ.) իսկապէս առաջ եկաւ եկեղեցական կրթութեան եւ աստւածային գրքերի հայերէնացման հրատապ խնդիրը։ Սակայն խնդիրը ոչ թէ ուղղակի «Աւետարանի լեզւի», այլ՝ Սուրբ Գրքի ամբողջութեան հասկանալի լեզւով մատուցման անհրաժեշտութեանն էր վերաբերում։ Առանց սեփական գրի ու լեզւի, եկեղեցին ու ժողովուրդը չէին կարող գոյատեւել։ Այս համատեքստում Մեսրոպ Մաշտոցի գործը վճռորոշ էր։ Եկեղեցու այս ծառան, աստւածային օրհնութեան ներքոյ, եւ մարդկային հանճարի ամբողջ ուժով, կերտեց հայոց նշանագրերը։

Թէեւ տարբեր վարկածներ կան՝ ոմանք պնդում են ասորական ազդեցութիւն, ուրիշները՝ հեթանոսական հայկական մշակոյթի ժառանգութիւն, մի բան ակնյայտ է. Մաշտոցը աշխատեց ձայնաւորների վրայ, այսինքն՝ հայ լեզուն դեռ վաղուց ունեցել է ձայնային համակարգ։

Յունարէնի նման ձախից աջ գրութեան պէս էր այն, սակայն սա ոչ միայն յունարէնից ազդեցութիւն, այլ նաեւ գործնական ու տարածւած գրային տրամաբանութիւն էր ժամանակի մէջ։

Յունա-ասորական գրային միջավայրի ազդեցութեան փաստը մի կողմից, իսկ Մաշտոցեան այբուբենի սկզբնական փուլում հնչիւնային ճշգրտումների եւ լրացումների ընթացքը միւս կողմից աւելի ճկուն դարձրին այն զարգանալու առումով։

Եւ վերջապէս հինգերորդ դարում այբուբենի ամբողջացումը վկայում են մեծագոյն հանճարի մասին։ Առանց այս գիւտի, մեր այսօրւայ մշակոյթը գոյութիւն ունենալ չէր կարող։

Հինգերորդ դարի երկրորդ կէսին դարձեալ հայ եկեղեցու ծառայ Մովսէս Խորենացին պատմագրութեամբ փորձեց պատասխանել հիմնական հարցին՝ ով ենք մենք եւ որտեղից ենք սերել։ Նա Հայկին կապեց Նոյի հետ, Վահագնի ծնունդը գրի առաւ, հեթանոսական անցեալի մասին գրեց ոչ թէ այն մոռացութեան տալու, այլ ցեղային ու ազգային նախապատմութիւնը չկորցնելու համար։ Ժողովուրդը պէտք ունէր իդէալի եւ ինքնութեան, եւ այսպէս եկեղեցին աստիճանաբար դարձաւ ազգի պահապանը։

Պատմութեան ընթացքում եղել են շրջաններ, երբ թագաւորներն ու կաթողիկոսները հակադրւել են միմեանց, կամ ժամանակաշրջան, երբ համերաշխ են գործել։ Պատմութիւնը վկայում է, որ Հայ Եկեղեցին որպէս ամբողջութիւն երբեք պաշտօնապէս չի ընդունել լատինական ուղղութիւնը։ Սակայն տարբեր դարաշրջաններում (յատկապէս՝ 12–14-րդ դարերում՝ խաչակրաց ժամանակաշրջանում, եւ մասամբ Կիլիկիայի հայկական թագաւորութեան օրօք) եղել են լատինական եկեղեցու հետ միութեան փորձեր։

Պատմութիւնը վկայում է, որ այն ժամանակաշրջաններում, երբ քաղաքական հանգամանքների ազդեցութեամբ փորձեր արւեցին հայ եկեղեցին մօտեցնել լատինական ուղղութեանը, դրանք լայն ընդունում չգտան հայ ժողովրդի մօտ, քանի որ լատինական լեզուն ու ծէսը չէին համապատասխանում նրա պատմական ինքնութեանը եւ հոգեւոր աւանդոյթին։ Այդ պատճառով հայ եկեղեցին մնաց ազգային եւ ժողովրդավար, քանի որ ժողովուրդն է ընտրում իր եկեղեցին։

Օսմանեան շրջանում անգամ իշխանութիւնները, ժողովրդին համոզելու համար, ստիպւած էին դիմել հայ պատրիարքին։ Սա վկայում է եկեղեցու հասարակական հեղինակութեան մասին։

Արեւմտաեւրոպական ռենեսանսին զուգահեռ, հայ եկեղեցական իրականութեան մէջ վաղ շրջանից նկատելի դարձան մտաւոր-մշակութային զարթօնքի եւ նորոգչական միտումներ, որոնց դրսեւորումներից կարելի է համարել Յակոբ Ջուղայեցու գործունէութիւնը եւ եկեղեցական ժողովների դերի վերարժեւորումը։

Ազատագրական գաղափարները նոր թափ ստացան՝ ուղղւած Հայաստանի ազատագրմանը պարսկական եւ օսմանեան տիրապետութիւնից։ Այս համատեքստում Հնդկաստանի թեմում Յովսէփ Էմինի գործունէութիւնը, Ներսէս Աշտարակեցու վարչական եւ հայրենապաշտպան դերակատարումը, ինչպէս նաեւ հայ կամաւորականների մասնակցութիւնը ռուս-թուրքական եւ ռուս-պարսկական պատերազմներին, բոլորն ունէին մէկ ընդհանուր նպատակ։ «Մի անգամ արիւնով ներկւէք եւ ապրեցէք ազատ» – այս խօսքը դարաշրջանի մարտահրաւէրը դարձաւ, գաղափարախօսութեան հռչակագիրը։ Արեւելեան Հայաստանը կրկին իր հայեացքն ուղղեց դէպի ռուսական լուծը՝ լի յուսով եւ վճռականութեամբ, որ կերտելու է իր ազատութեան ճակատագիրը։

Իսկ Մկրտիչ Խրիմեանի Պոլսում անցկացրած տարիները եւս ընդգծեցին մի պարզ, բայց վճռական միտք՝ հոգեւորականը ժողովրդից օտար չէ. նա նրա ընկերը, եղբայրը, նրա սրտի կողակիցն է։ Ժողովրդին իրապէս առաջնորդողը հոգեւորականն է միայն այն ժամանակ, երբ նա զգում է ժողովրդի ձայնը, արձագանքում նրա կարիքներին եւ կանգնում իր կողքին՝ որպէս բոլորին միաւորող օղակ։

Եզրափակելով՝ կարելի է հաստատ ասել. հայ եկեղեցին ազգի պահապանն է, յատկապէս, երբ քայլում է ազգի հետ, ապրում՝ ժողովրդի հոսքով ու մարտահրաւէրներով, եւ նրան է տրւում ամբողջ սրտով. այս միութիւնն է, որ պահում է ազգի հոգին ու որոշում նրա ճակատագիրը։ «Հայ Եկեղեցին ապրում է ժողովրդի հետ՝ եւ միայն նրանով է դառնում ազգի ուժ»:

Նիւթը՝ «Ալիք»-ից
Լուսանկարները՝ ՀԱՏԻՍԻ